Hercegovački Miloradovići – Od Stoca do Beča i Peterburga

Velikaška porodica Miloradović, poznata još i pod imenom Hrabren-Miloradović ili Hrabren-Miloradović-Stipanić, (Hrabren je bilo stočarsko pleme iz kojeg je ova porodica potekla) bila je srpska srednjovjekovna vojvodska porodica čiji su se posjedi nalazili u široj okolini grada Stoca. Ispovjedali su pravoslavnu vjeru, a iz istorijskih izvora vidimo da je okolina Stoca od srednjeg vijeka pa sve do XVII vijeka bila naseljena u ogromnoj većini pravoslavnim stanovništvom, što danas nije slučaj. Jedan izvještaj rimokatoličkih sveštenika Benedikta Medvjedića i Dominika Andrijaša Propagandi de fide 1622. u Rimu, navodi  da su u Stocu skoro svi pravoslavci (šizmatici) „habitatori sono tutti scismatici“.

Vjerska pripadnost ove porodice važna je zbog toga, što najpoznatija nekropola nadgrobnih spomenika-stećaka (mramorova), Radimlja kod Stoca, pripada ovoj porodici čiji su članovi tu sahranjivani. To znači da su stećke podizali pravoslavni vjernici, i da nema govora da su to spomenici nekakvih jeretika-bogumila, kako se nekad mislilo, a što i danas tvrde neki istoričari. Groblje sa stećcima u zaseoku Vidoštak u selu Poprati, bilo je parohijalno groblje gdje je bila i centralna, parohijalna pravoslavna crkva u kojoj je služio pop Dabiživ još u vremenu prije 1231. godine. Ovo još čvršće potvrđuje tvrdnju o pravoslavnom karakteru stećaka. Miloradovići su u Hercegovini sagradil  četiri svoje zadužbine: manastir Žitomislić i crkve u Trebinju, Ošaniću i Klepcima.

Rodonačelnik Miloradovića bio je Milorad Hrabren, za kojeg se može pretpostaviti da je živio oko polovine XIV vijeka, jer mu je sin Stipan bio komandant jednog vojnog odreda 1416. godine. Grob Stipana Miloradovića, po kojem se u nekim izvorima i literaturi ova grana Miloradovića naziva i Stipanović-Hrabren, nalazi se u nekropoli na Radimlji, na kojem je uklesan sledeći natpis: „Ase leži Stipan’ a činio kami Miogost’ kovač“. Vojvoda Stipan je umro između 1470. i 1477. godine. Iz natpisa se vidi da je stanovništvo toga kraja u srednjem vijeku stećke nazivalo „kami“ a da je majstor koji je uklesao natpis po zanimanju bio kovač. Još je zanimljiva narodna verzija grčkog imena Stefan, koje je bilo titularno ime srpskih kraljeva iz obitelji Nemanjića i Kotromanića, isklesanog u ikavskom obliku „Stipan“ jer se u srednjem vijeku na teritoriji Miloradovića govorilo ikavskim dijalektom. Treba naglasiti da su Miloradovići bili vojvode oblasti Donjih Vlaha, kako se zove teritorija kojom su upravljali.

Neki Hrabreni su dobijali i dubrovačko građanstvo, koje su Dubrovčani dodjeljivali svojim prijateljima i važnijim ličnostima toga doba. U jednoj povelji Dubrovčana koju možemo datirati u period 1470-1477. godine navodi se kako su Dubrovčani primili za svoga građanina vojvodu Petra Stipanović-Hrabrena zajedno sa njegovom braćom knezom Vukcem, knezom Pavkom, knezom Stipanom i s knezom dobrim Radivojom Popratovićem. Dubrovčani napominju da se vojvoda Petar s braćom zakleo na vjernost Dubrovčanima kao njihov pravi građanin, i to na „svetom evangiliju božiem“ (svetom jevanđelju božijem). Selo Poprati postoji i danas uz nekropolu Radimlju sa zapadne strane, a nekada je pripadalo Miloradovićima čija se jedna grana nazivala i Popratovićima.

Sad ćemo nešto reći o nekim posjedima porodice Miloradović u okolini Stoca.

Vidoštak u Popratima. U blizini Radimlje se nalazi selo Poprati sa zaseokom Vidoštakom, a na području Vojvodine, koje se nalazi odmah ispod ilirskog grada Ošanića. Po izrazu Vojvodina vidi se da je i bliža okolina Batnoga u Ošanićima pripadala vojvodama iz roda Hrabren-Miloradovića. U Vidoštaku ima oko 80 raznih stećaka, od kojih jedna ploča ima ćirilski natpis Marije, zvane Divice, žene popa Dabiživa iz 1231. godine. Natpis glasi u cjelini: „Miseca marta 11. prestavi se raba božija Marija, a zovom’ Divica, popa Dabiživa podružije, va ljeto 6739“ (1231). To je doba kada ovom teritorijom i cijelim Humom upravlja humski knez Andrija, sin kneza Miroslava, a vrhovnu vlast ima srpski kralj Stefan Radoslav, sin Stefana Prvovjenčanog.  Iz natpisa se vidi da je formulisan i datiran po pravoslavnom običaju i da je pravoslavni pop Dabiživ imao ženu Divicu, koja se zamonašila i dobila ime Marija. Tu u blizini nekropole je bila u najstarijim rimskim vremenima starohrišćanske crkve sv. Vida po kome se i lokalitet nazvao Vidoštak. No to se ime primjenjivalo i na Stolac i njegovo polje (Planum s. Viti) u XV vijeku. Groblje u Vidoštaku, crkva sv. Bogorodice i stećci su pripadali pravoslavnim hrišćanima u stilu kulturnog obilježja nekropole na Radimlji s tom razlikom što je groblje sa stećcima u Vidoštaku bilo parohijalno za sve vjernike izvan roda Hrabrena i njihove družine. Takvo je groblje i na Gorici u blizini Radimlje i samog Stoca. Ovo nam govori da su i podanici Miloradovića u srednjem vijeku takođe bili pravoslavci, a ne nekakvi jeretici za šta je često rimoaktolička crkva optuživala stanovništvo i vlastelu srednjovjekovne bosanske države.

Ošanići kod Stoca. U pravoslavnom području sela Ošanića u gornjem dijelu sela postoji crkva sv. Petra i pred crkvenim vratima nadgrobna ploča s natpisom vojvode Radosava Hrabrena, koji je umro 24. aprila 1505. godine. Nije nikako diskutabilno da li je vojvoda Radosav ktitor crkve sv. Petra u Ošanićima. Ovo dokazuje sama nadgrobna ploča ispred crkvenog ulaza. U protivnom slučaju grob bi mu bio postavljen na Radimlji gdje mu je ostali rod pokopan. Po godini smrti vojvode Radosava izgleda da je crkva napravljena ili opravljena nešto prije godine 1505. Ovo nam pokazuje da su Hrabreni zadržali svoju vojvodsku titulu i pod turskom okupacijom, što svakako ima veze sa politikom osmanlija da daju ili potvrđuju određene povlastice hrišćanskom stanovništvu u vrijeme kada njihova osvajanja u Evropi napreduju.

Iza crkve prema istoku , postoji nadgrobna ploča monahinje Marte, čiji natpis glasi: „Ase leži monahi(na) Marta 7080“ (1572). Godina je izražena slovima od stvaranja svijeta sa ZP, kao što je to učinio pisar i u natpisu monahinje Marije (zvane Divica) iz Vidoštaka. Ni u natpisu monahinje Marte nema u početku znak krsta iako se radi o monahinji. Vrlo je  moguće da je i monahinja Marta iz roda Hrabren-Miloradovića. Može se pretpostaviti da je u Ošanićima ili Stocu nekad bio ženski pravoslavni manastir ili su monahinje protivno zakonu živjele u svojim kućama kao članovi uglednih porodica. U 17. članu Dušanovog zakonika zabranjuje se zamonašenim muškarcima i ženama (kaluđerima i kaluđericama) da žive u svojim kućama, već im se naređuje da idu u manstire. Kako se radi o vrlo ranoj zabrani o stanovanju monaha i monahinja u vlastitim kućama, s pravom držimo da se u ovom slučaju zaista radi o nekom ženskom manastiru istočnog obreda.

Na gornji zaključak nas navodi i sama riječ Ošanići čiji korjen „ošlac“ ili „ošalan“ označava pridjev samostan. Staroslovenska riječ „ošasati“ označava isto što i ukloniti se. Ovo sve odgovara pojmu jednog manastira, samotnog mjesta za monahe i monahinje.

Nedaleko od same crkve sv. Petra u samom dvorištu postoje dvije kamene stolice uklesane u živu stijenu i na jednoj natpis vojvode Stipana Miloradovića s krstom na početku natpisa koga je urezao sin mu vojvoda Petar poslije smrti svoga oca negdje između 1470-1477. godine. Natpis glasi: „+ Ase sto voevode Stipana Miloradovića a ponovi ga voevoda Petar, sin mu“. Ovo je uistinu sudačka stolica vojvode Stipana Miloradovića, gdje je sjedio i sudio svojoj družini, i to upravo pred crkvom kao što je nekad bio običaj. Upravo ova stolica i bez spomenika na Radimlji dokazuje da su Miloradovići sudili narodu svog donjovlaškog kraja.

Trijebanj u Hodovu. Na širokom prostoru Hodova kod Stoca ima nekoliko sela i zaselaka. Gotovo u svakom selu ima stećaka od velike važnosti i nad nekim od njih su ćirilski natpisi. U selu Trijebanj nalazi se crkva sv. Nikole. Na desnom vanjskom uglu crkve sv. Nikole postoji mala kamena ploča sa ćirilskim natpisom u kojem piše: „Si sveti božanstveni hram svetog otca Nikole s’ zida se i obnovi v’ ljeto ZMV (= 7042 = 1534). Trudi že se o sem’ svetim’ hrame vojevode Radoje Hr(abren)“. Iz natpisa se vidi da je jedan od roda Hrabrena sazidao i obnovio crkvu sv. Nikole s freskom, koja je u čitavim Dubravama bila u velikom poštovanju tako da su sv. Nikolu i neki katolici iz Dubrave uzeli sebi za krsnu slavu, što je ostalo sve do nedavno. Rimokatolička crkva je branila rimokatolicima da slave slavu, jer je kod mnogih to bio dokaz da su nekada bili pravoslavci. U Malom vijeću u Dubrovniku od 11. jula 1521. godine spominje se Radoje Hrabren kome se dozvoljava izvoz neke robe iz Dubrovnika uz plaćanje carine. U tom zapisu se Radoje naziva vojvoda Donjih Vlaha. Vjerovatno je neko vrijeme bio vojvoda iza vojvode Radosava Hrabrena. Vidi se da su mu Turci dozvolili do opravlja i dotjeruje crkvu bez većih poteškoća. Poznato je da se nove crkve u tursko doba nisu mogle graditi nego stare opravljati u istoj veličini. Neki spahija Milisav je izradio u crkvi u Žitomisliću freske 1609. godine. To znači da su Hrabreni Miloradovići stalno bili ktitori pojedinih pravoslavnih crkava. Kolika je bila vezanost Miloradovića za svoje korjene i zadužbine, govori i podatak, da je jedan iz ruske grane Miloradovića, grof Grigorije Miloradović 1883. godine posjetio Hercegovinu i zadužbinu Miloradovića, manastir Žitomislić. Ono što je još zanimljivo u vezi Miloradovića, jeste njihov opstanak i zadržana titula vojvoda Donjih Vlaha i pod turskom okupacijom. To je bilo moguće, između ostaloga, i zato što Miloradovići u srednjem vijeku nisu bili krupna vlastela, jer je poznato da su Turci svu krupnu vlastelu u srpskim zemljama gledali da istrebe, kao i njihove migracije u Austriju i Rusiju. Još jedna olakšavajuća okolnost po Miloradoviće, bila je i njihova staleška pripadnost sloju stočara, koje su Turci koristili u svojim osvajačkim i ekonomskim planovima, bar tokom XVI vijeka. Prijateljstvo i trgovinska saradnja sa Dubrovnikom, koji je bio veliki ekonomski partner, kako srpskim srednjovjekovnim državama, tako i Turcima, bio je još jedan razlog više za opstanak Miloradovića.

Grb Miloradovića sadrži veoma zanimljiv slučaj porodične mitologije, namerne ili slučajne heraldičke fikcije, i potpune (iako nenamerne) mistifikacije. Grb Hrabrena-Miloradovića registrovan je u brojnim prepisima Ilirskog grbovnika. Taj grb je jednostavan i sastoji se od štita kvadriranog crno i zlatno, u crnim poljima po jedan oboreni srebrni polumjesec, a u čelenci je izrastajući propeti crni pas sa zlatnom ogrlicom.

U grbu koji je 13. 9. 1760. godine Marija Terezija dodjelila Jeftimiju i Mojsiju Miloradoviću uneta je izmena, tako da se na zlatnim poljima štita sada nalazi po jedan propeti crni pas sa zlatnom ogrlicom, kao u čelenci, i dat im je predikt „od Hrabrenovića i Dubrave“.

Miloradovići su se širili po krajevima srednjovjekovne bosanske države, pa ih tako nalazimo u Zvorniku i Banjoj Luci.  Tokom XVIII vijeka dijelovi porodice Miloradovića sele se u Habzburšku monarhiju i Rusiju, gdje su napredovali u vojnoj službi i za svoje zasluge dobijali titule i privilegije. Miloradovići u Habzburškoj monarhiji poznati su i kao slavonska grana ove porodice. Prema rodoslovu koji je sastavio jedan potomak Hrabrena, grof Grigorije Miloradović i objavio u Kijevu 1871. godine, i ruska i austrijska grana Miloradovića potiče od jednog pretka Radina koji je živio i umro u Hercegovini. Iako nismo sigurni koliko povjerenje  možemo posvetiti ovim podacima, ipak je zanimljivo da je u porodici Miloradovića postojalo predanje o njihovom zajedničkom pretku, i da su i nakon nekoliko vijekova života i napredovanja u velikim imperijama, zadržali svoju vezu sa Hercegovinom.

Mihailo Miloradović Ilijin, rodom iz Stolačkih Dubrava, živio je u Rusiji u doba Petra Velikog, u čijoj je vojsci bio pukovnik i „kavalir”. Petar Veliki ga je 1711. godine poslao vladici Danilu sa gramatom (pismom) da u dogovoru sa crnogorskim glavarima digne ustanak protiv Turaka. Za Mihaila je vezan rad na prepisivanju poznatog Žitomislićkog hronografa u Moskvi 1711. godine, jer se Miloradović specijalno zauzimao za taj prepis.

Od svih Miloradovića koji su se nalazili u Rusiji, najviše se istakao Mihailo Miloradović-Andrejević. Za vrijeme cara Pavla I (1796–1801) učestvovao  je u pohodu Suvorova u Italiji protiv Francuza. Pošto se tu odlikovao u borbi, dobio je najviša ruska odlikovanja. U Velikoj sovjetskoj enciklopediji ističe se da je bio energičan komandant u ratu Rusije protiv Napoleona za vladavine Aleksandra I (1801–1825). Neko vrijeme bio je generalni guverner Petrograda. Tokom ustanka dekabrista ubio ga je dekabrist Kahovski 14. 12. 1825. godine na Senatskom trgu, dok je vodio pregovore s pobunjenim pukovima.

Grb grofa Miloradovića registrovan u Rusiji (rekonstrukcija D. Acović) i iznad njega počasna augmentacija grofovskog grba darovana generalovim potomcima 1873. godine.

General Mihailo Miloradović je sahranjen u Crkvi Svetog duha Aleksandro-nevske lavre, koju su komunisti digli u vazduh 1937. godine. Srećom, nadgrobna ploča i njegovi zemni ostaci su spaseni i preneseni u muzej Blagoveštenske crkve, gde se i danas nalaze.

Rodonačelnik slavonske (austrijske) bio je Jeftimije Miloradović, Hrabreni od Dubrave (von Hrabrenovich und Dubrave) koji je u XVIII vijeku iz Hercegovine emigrirao u Austriju. Dodatak „od Dubrave” označava kraj, odnosno posjed koji su Miloradovići uživali, a Dubrava se nalazi između Stoca i Mostara. Jeftimije je od Marije Terezije dobio plemstvo 13. 9. 1760. u Beču. Njegov brat Mojsije Miloradović takođe je bio u vojnoj službi u Habzburškoj monarhiji.

Pored sposobnog, hrabrog, odanog i časnog vojnika, u ličnosti Jeftimija Miloradovića prepoznajemo veoma obrazovanog i u svojoj sredini izuzetno cijenjenog čovjeka. Zato je kao najugledniji među uglednima 1769. bio biran za poslanika na Narodnocrkvenom saboru u Karlovcima. I osam godina kasnije bio je počastvovan istom dužnošću u Narodnocrkvenom saboru kada je, iskoristivši boravak u Karlovcima, pošao i do Novog Sada gdje je posredovao u bračnom sporu između barona generala Jeftimija Ljubibratića i njegove supruge Eufemije koja je bila rođena sestra Miloradovićeve žene Pulherije.

Jeftimijeva supruga Pulherija (u starim biografijama imenovanom kao Jelisaveta) bila je najmlađa od četiri kćeri čuvenog plemića Atanasija Raškovića iz Starog Vlaha i Anđelije, sestre patrijarha Arsenija IV Šakabente. Na taj način, preko braka, dospio je u srodstvo sa najistaknutijim srpskim oficirima, svojim pašenozima: Petrom Ševićem, husarskim poručnikom i potonjim ruskim generalom i vojnim piscem Aleksandrom Piščevićem, futoškim vlastelinom Jovanom Čarnojevićem, a potom generalom Jeftom Ljubibratićem.

Posljednja vijest koja pominje Jeftimija u vojničkoj službi datira iz 1784. godine, kada je u Holandiju upućen pješadijsko-konjički frajkor u kome je bilo i graničara iz Slavonije, kojima je komandovao general fon Brentano, a bili mu „pridodati major Miloradović i husarski major fon Prodanović“ sa drugim graničarskim oficirima i podoficirima. Poslije povratka iz Holandije, Miloradović je, po svemu sudeći, bio unaprijeđen u čin potpukovnika, kako ga, nakon smrti, naziva sin Danilo u predstavci upućenoj caru Leopoldu II. Ubrzo nakon povratka sa holandskog ratišta Jeftimije je umro, između 1785. i 1787. godine, pošto se sredinom 1787. njegova žena Pulherija Miloradović pominje kao udovica.

Jeftimije i Pulherija su ostavili iza sebe četvoro djece: jednu kćerku i trojicu sinova. Kćerka Marija udala se  za graničarskog poručnika u Slavonskom Brodu Josifa Vojnovića. Braća Miloradovići, kao Jeftimijevi sinovi, bili su, poput većine drugih srpskih oficira, nosioci vojnog plemstva u Austriji, iz kojeg u Vojnoj granici nisu proizlazile nikakve posebne povlastice, budući da ih ugarske provincijske vlasti nisu uvažavale. Zato je za one, na takav način ne nobilitirane, bilo od velike važnosti da svoje austrijsko plemstvo prošire na sve mađarske zemlje kako bi u slučaju potrebe mogli da koriste prava i privilegije koje su bile sadržane u njima. Stoga su se njihovi predstavnici: mitropolit Stevan Stratimirović, temišvarski episkop Petar Petrović, vrški episkop Josif Jovanović Šakabenta i general Andrija Sečujac obratili molbom za dodjeljivanje plemstva trideset trojici zaslužnih Srba iz reda oficira, građana i sveštenstva. Njihov predlog svesrdno je podržao i predsjednik Ilirske kancelarije, grof Franjo Balaša koji je u svome elaboratu upućenom caru 22. marta 1792. naveo zasluge i kvalitete svakog od predloženih srpskih plemića za ugarsko plemstvo.

Ostaće, ipak, nepoznato da li je car Leopold II priznao zasluge Miloradovića i njihovu plemićku diplomu proširio na „Ugarske nasledne zemlje“ i tako ih učvrstio u redove ugarskog plemstva?

Porodica Miloradović opstala je sve do našeg vremena. Oktobarska revolucija podelila je i Rusiju i Miloradoviće. Neki su kao “bijeli” otišli u inostranstvo, a drugi su ostali sa “crvenima” i ponovo se dokazali kao odani oficiri. Takav je bio Rodion Nikolajević Miloradović, potomak junaka Otadžbinskog rata protiv Napoleona, postao je heroj Velikog otadžbinskog rata protiv Hitlera.

Grof Aleksandar G. Miloradović (1886-1952), junak Rusko-japanskog rata i Prvog svjetskog rata, kao belogardejac je emigrirao. Posle njegove smrti 2. januara 1952. godine, potomci njegovog brata od strica Nikolaja, takođe carskog oficira, trebalo je da traže od ruskog cara da naslede grofovsku titulu. Međutim, pošto su poslednji Romanovi odavno pobijeni, Nikolajev sin Serafim Miloradović (1929-2008) prosto je preuzeo grofovsku titulu. Živeo je u Francuskoj, Nemačkoj, Belgiji i Velikoj Britaniji.

Njegova ćerka, vojvotkinja Aleksandra Miloradović rođena je 1960. u bavarskom dvorcu Sunšig, a 1987. udala se za hercega Rudolfa fon Kroja, sina hercega Karla fon Kroja i princeze Gabrijele fon Bajern. Rodila je šestoro djece i bila je veoma poznata po humanitarnom radu kao dama Malteških vitezova i član odbora Fondacije biskupa Hajnriha Tenhumberga. Doktorirala je 2004. na Sorboni s tezom “Sovjetski disidenti u Njemačkoj”. Posle duge i teške bolesti umrla je u 55. godini, a s njom je praktično nestala i grofovska kuća Miloradovića.

Njen suprug, bavarski vojvoda Rudolf fon Kroj, potiče iz plemićkog roda francuskog porekla, koji je sada u prvom nasljednom redu za titulu vladara Svetog rimskog carstva germanskog naroda, odnosno Habzburške imperije.

 

IZVOR: M. Atlagić, Neke značajnije srpske plemićke porodice u BiH i njihovi grbovi, BAŠTINA, Priština – Leposavić 2008; D. Acović, Srbi i Heraldika, Beograd 2008; M. Vego,  Iz historije srednjovjekovne Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1980; Večernje Novosti Online, „Miloradovići davali plemiće svim carstvima“, pristupljeno 14.9.2016.

PRIREDIO: Boris Radaković

http://www.plemenito.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*